Profesor psychologii na Uniwersytecie Michigan Robert E. Nisbett napisał niezwykle inspirującą książkę Geografia myślenia – jej wartość tkwi między innymi w oparciu o dużą liczbę przeprowadzonych badań, których wyniki stanowią lupę umożliwiającą oglądanie różnic między ludźmi Zachodu i ludźmi Wschodu.
Różnice w postrzeganiu rzeczywistości występujące między ludźmi Zachodu i ludźmi Wschodu sięgają swoimi korzeniami starożytnej Grecji i starożytnych Chinach. Jeśli mielibyśmy wskazać najbardziej reprezentatywnych dla obydwu kultur myślicieli, byliby to Arystoteles i Konfucjusz. Jednocześnie, co warte podkreślenia, obydwaj filozofowie nie tyle stanowili inspirację dla sobie współczesnych, co wyrażali to, jak ci ostatni myśleli i postrzegali świat. U źródeł różnic znajdowało się zarówno położenie geograficzne obydwu kręgów cywilizacyjnych, jak i ustroje polityczne w nich panujące. Życie w portowej Grecji stwarzało tak możliwość przemieszczania się, jak i kontaktu z przybyszami. Powodowało to nieustanną konieczność godzenia sprzecznych stanowisk, konfrontacji poglądów i uzgadniania rozwiązań. Homer pisał o zdolności do prowadzenia polemiki jako cesze wyróżniającej mężczyznę w stopniu nie mniejszym niż waleczność. Przeciętny Chińczyk natomiast w trakcie swojego życia najczęściej nie miał do czynienia z kimkolwiek spoza wioski, w której żył, co też skutkowało mniejszą ciekawością świata, jak i brakiem rozwoju skłonności polemicznych.
O ile w monarchicznych Chinach wyrażanie własnego zdania na tematy polityczne było zwyczajnie ryzykowne, o tyle w demokratycznej Grecji sam ustrój sprzyjał wymianie zdań – ludzie zbierali się na agorze i współdecydowali o ich losach, zaś nawet nie bycie akceptowanym w swojej polis nie wiązało się z zagrożeniem życia, wszak istniała możliwość emigracji do innej polis.
Niezależność czy współzależność
Przykładem unaoczniającym, jak daleko idące skutki miało określone postrzeganie rzeczywistości jest stosunek starożytnych Chińczyków do przeprowadzania operacji. Otóż, byli oni operowaniu ludzi zdecydowanie przeciwni. Dlaczego? Organizm ludzki, tak jak i świat, postrzegali analogicznie do instrumentu muzycznego – przez pryzmat działania rezonansu. Tak jak uderzenie w strunę oddziałuje na cały instrument, tak zoperowanie narządu niesie ze sobą skutki dla całego organizmu i zmienia go, w efekcie powodując szkody. Nie ma możliwości dokonania ingerencji w część bez naruszania całości.
Podkreślmy, że takie myślenie nie było wyrazem jednego ze sprzecznych stanowisk, odzwierciedleniem jedynie nurtu myśli starożytnych Chińczyków – wszystkie trzy główne systemy myślenia rozpowszechnione w Chinach, czyli konfucjanizm, taoizm i buddyzm były filozofiami holistycznymi, a więc kładącymi nacisk całość, postrzegającymi świat jako system zjawisk połączonych. Dodajmy, że przekładało się to tak na widzenie budowy świata, jak i relacji międzyludzkich. Nieprzypadkowo rozwojowi handlu w starożytnej Grecji Nisbett przypisuje ukształtowanie dwóch niezwykle ważnych cech ludzi Zachodu, które jednocześnie nie występują u ludzi Wschodu: po pierwsze, koncentracji na obiektach, połączonej z przypisywaniem im określonych właściwości, a po drugie – poczucia sprawczości jednostki.
Z czego wynika fakt, że widząc to samo zdjęcie Chińczyk będzie koncentrował się na jego tle, natomiast Amerykanin na pierwszym planie? Otóż, świat widziany oczyma człowieka Zachodu składa się z atomów – pojedynczych, odrębnych części, które oczywiście wchodzą w zależności między sobą, lecz każda istnieje samodzielnie – wobec tego to, co na wierzchu najbardziej przykuwa jego uwagę. Chińczycy postrzegają świat jako zbudowany z ciągłej substancji, oparty o nieredukowalną współzależność poszczególnych czynników, ich permanentne oddziaływanie na siebie, zatem to, co w tle, jest z ich perspektywy nie mniej ważne niż to, co z przodu. Odzwierciedleniem ciągłej substancji na poziomie materii jest środowisko na poziomie społecznym – człowiek nie istnieje bez środowiska. Dla odmiany – człowiek zachodni jest opisany przez Nisbetta jako „zamknięty, nieprzepuszczalny pierwiastek sprawczy”.
Jak młody Amerykanin będzie odnosił się do pokazanych mu przedmiotów, a jak młody Chińczyk? Ten pierwszy dokona opisu przy pomocy przymiotników, natomiast w wypowiedzi drugiego dominować będą czasowniki i wskazania do czego przedmiot ten służy i co z nim można zrobić. Podkreślmy – kultura Zachodu to kultura rzeczowników, zaś kultura Wschodu to kultura czasowników.
Ludzie Wschodu, owszem, odczuwają poczucie sprawczości, lecz odnoszą je do całej grupy. Sukcesem jest dla nich prawidłowe współuczestniczenie w realizacji celów grupy, nie zaś bycie w tej grupie najlepszym. Jak głosi popularne na Wschodzie porzekadło: „Wystający kołek będzie zawsze spiłowany”.
To z wyżej wskazanych przyczyn poddane badaniu chińskie dziecko będzie z wielką chęcią wykonywać zadanie, które wyznaczył mu rodzic, zaś dziecko amerykańskie woli samo określać, które zadanie ma zrobić.
Nieracjonalny racjonalizm i nielogiczna logika
Charakterystyczny dla ludzi Zachodu sposób postrzegania świata odnaleźć możemy w filozofii Platona. Istniejące materialnie przedmioty miały odpowiednik w opisanych przez filozofa ideach. Wiązało się to – z jednej strony – z uznaniem możliwości poznania świata i opisania go przy pomocy pojęć znajdujących ścisłe odzwierciedlenie w obiektach, ale też – z drugiej strony – odrzucenie zmysłów jako współuczestniczących w poznaniu świata. Zachodni racjonalizm – cóż za paradoks – wcale nie jest racjonalny, gdyż uzurpacja rozumu polegająca na przyznaniu sobie czegoś w rodzaju epistemologicznego monopolu, a więc wyłączności w odkrywaniu rzeczywistości, utrudnia poznanie tej ostatniej we wszystkich jej wymiarach. Zawsze przypomina mi się ta teza, gdy usłyszę „realistów” przypisujących zdrowemu rozsądkowi wyłączność na poznanie świata i jedyną wskazówkę w działaniu. Tak, realizm musi uwzględniać emocje – inaczej jest nierealistyczny.
Bardziej złożone widzenie przyczynowości przez ludzi Wschodu wiąże się z częściej u nich występującym „efektem pewności po fakcie”, co oczywiście może redukować inwencję przy poszukiwaniu przyczyn. Człowiek Wschodu konstruuje wiele modeli przyczynowych, stąd szansa, że któryś z nich będzie odzwierciedlać faktyczną przyczynę jest większa niż w przypadku jednowymiarowego spojrzenia człowieka Zachodu.
Tak jak racjonalizm niekoniecznie jest racjonalny, tak zachodnia logika niekoniecznie jest logiczna. Otóż, ludzie Zachodu mają skłonność do myślenia „albo-albo”, czyli konstruowania dychotomii, przed których absolutyzowaniem powstrzymywać powinno choćby istnienie paradoksów. Logika formalna ma tendencję do koncentracji na wybranych związkach przyczynowo-skutkowych, których prawidłowość zwalnia wskazującego taki związek od poszukiwania całej gamy przyczyn danego zjawiska. W ten oto przewrotny sposób wnikliwość zamienia się w powierzchowność, a wysiłek przynosi efekt zbliżony do lenistwa.
Ani samolubi, ani niewolnicy
Redukowane, najczęściej zapewne słusznie, do poprawnego politycznie sloganu stwierdzenie: „to jest inne – nie jest ani lepsze, ani gorsze”, w przypadku nakreślania różnic między ludźmi Zachodu i ludźmi Wschodu jest jak najbardziej adekwatne i nie wynika z kurtuazji.
Osoby z różnych części kuli ziemskiej mają nie tylko proporcjonalnie w równym stopniu rozwinięte umiejętności i, ale też przedziwnie i jakby paradoksalnie wiele cech pozornie stanowiących wady ściśle wiąże się z właściwościami prowadzącymi do jak najbardziej pozytywnych efektów. Moją ulubioną cechą, na której przykładzie można przedstawić wyżej opisane zjawisko jest wrażliwość – właściwość mogąca objawiać się szlachetnym uczuciem troski i współczucia, ale też niekiedy przeradzająca się w toksyczną nadmierność.
Wspomniana nieduża ciekawość świata nie powodowała choćby braku zaradności ludzi Wschodu – wiązała się po prostu z przykładaniem większej wagi do tego, co praktyczne i użyteczne. Technologicznie Chińczycy pozostawiali Greków daleko w tyle – dość powiedzieć, że uważa się ich za wynalazców atramentu, systemu nawadniania, wierceń głębinowych, przegród wodoszczelnych, sejsmografu czy akustyki. Filozof i sinolog Donald Munro pisze: „W konfucjanizmie nie istniało pojęcie wiedzy, z której nie wynikałoby jakieś działanie”.
Dodajmy tu, że o ile można oceniać określone cechy przez pryzmat ich użyteczności, o tyle wskazany jest umiar w przypadku wartościowania etycznego cech, o których tu piszę, a które przecież nie zahaczają o sfery względnie bezdyskusyjne (jak choćby prawo do życia czy stosowanie przemocy) – przede wszystkim z powodu ich immanentności, pozostawania poza sferą intencji, tego, że determinują określone postrzeganie świata, nie pozostawiając wiele miejsca na wolę czy wybór.
Co więcej, już nie chodzi nawet o to, że to co dla człowieka Zachodu może stanowić ograniczanie wolności dziecka, dla człowieka Wschodu pomaga dziecku lepiej żyć w społeczeństwie – istotny jest również fakt, że samo dziecko odczuwa satysfakcję z funkcjonowania w ramach tego typu podporządkowania i intuicyjnie zmierza do adaptacji do wzorca kulturowego. Oczywiście, przyjmując fundamentalizm którejś kultury moglibyśmy konstruować figury „zadowolonego z siebie niewolnika” bądź – patrząc z odwrotnej perspektywy – samoluba (profesor Nisbett wspomina, że w języku chińskim słowo „indywidualizm” nie istnieje, zaś najbliższe mu znaczeniowo jest pojęcie „samolubstwo”).
Nisbett opisuje w książce przypadek pewnego Japończyka, swojego studenta, który oglądał mecz, a zachowanie innych widzów, którzy przemieszczali się, wstawali czy skakali uznał za niegrzeczne, gdyż uniemożliwiające mu śledzenie pojedynku. Oczywiście, różnica w zachowaniu, objawiająca się przecież także w tak prozaicznej czynności, jak oglądanie meczu wynikała ze wspomnianej typowej dla ludzi Zachodu koncentracji na obiekcie, w tym przypadku na piłce. Ten przykład jest o tyle cenny i symptomatyczny, że wprawia w dezorientację i nakazuje szukać innej drogi każdemu kto zapytałby: „kto ma rację?”. Nikt nie ma racji – Japończyk ma „oczy dookoła głowy”, a Amerykanin „nie spuszcza oka z celu”.
Charakter czy otoczenie
Widzenie świata jako systemu naczyń połączonych znajduje niezwykle interesujące odzwierciedlenie w postrzeganiu przyczynowości przez ludzi Wschodu – oczywiście, patrzy się na nią zupełnie inaczej niż na Zachodzie. O ile człowiek Zachodu żyje w przekonaniu o trwałości i niezmienności cech ludzkich, o tyle ludzie Wschodu olbrzymi wpływ na zachowanie człowieka przypisują okolicznościom, w jakich ten się znalazł. Na Zachodzie optyka wręcz skażona jest tym, co w psychologii określa się jako tzw. podstawowy błąd atrybucji, a co polega na nie braniu pod uwagę kontekstu przy ocenie zachowania. Nisbett opisuje reakcje amerykańskich i chińskich mediów na to samo morderstwo mające miejsce w Stanach Zjednoczonych. O ile te pierwsze pisały, że sprawca „wielokrotnie groził użyciem przemocy”, był „entuzjastą sztuk walki” czy miał „krewki temperament”, o tyle te drugie wspominały, że został on zwolniony z pracy czy że był pod wpływem innego zabójstwa. Czyli – na Zachodzie decydującą rolę przypisuje się właściwościom osobowości, zaś na Wschodzie wpływowi otoczenia (oczywiście, niekoniecznie intencjonalnemu ze strony tego ostatniego).
Symptomatyczne jest też łączenie określonych przedmiotów znajdujących się w poszczególnych zbiorach. Przykładowo, Amerykanin posegreguje przedmioty tak, że pięć rodzajów makaronów ułoży obok siebie. A Chińczyk? Wybierze makaron, parmezan (który Amerykanin najpewniej ustawiłby obok serów albo dodatków do dań) i sos pomidorowy do jednej podgrupy. Predylekcja do logiki i obiektów przeciwstawia się skłonności do praktyczności i połączeń w olbrzymiej ilości sfer życia.
Linearność czy kolistość
Myślenie wschodnie prowadzi niewątpliwie do większej niepewności w kwestii przyszłości, co ma swoje odzwierciedlenie w postrzeganiu dziejów świata w sposób dialektyczny. Nie jest to jednak dialektyka podobna do heglowskiej, czyli zakładająca zmierzanie świata w konkretnym kierunku w wyniku ścierania się przeciwieństw. W ujęciu wschodnim przeróżne siły ścierają się, a świat zatacza koło. Zupełnie nie przypomina to linearnej wizji dziejów, dominującej na Zachodzie.
Przywołam fragment „Geografii myślenia”, dotyczący badania przeprowadzonego przez pewną psycholog społeczną:
„Proponowała ona pracownikom biurowca zakup losów w cenie jednego dolara. Jeśli zgodzili się, to albo wręczała im jeden los, albo rozkładała przed nimi cały wachlarz losów i prosiła, by wybrali jeden z nich. Dwa tygodnie później odwiedzała osoby, które dokonały u niej zakupu i mówiła im, że chętnych do udziału w loterii jest więcej niż losów. Pytała, czy w związku z tym mogłaby odkupić od nich los, a jeżeli tak, to za jaką cenę. Okazało się, że ci ludzie, którym sama wręczyła los, byli gotowi odsprzedać go średnio za mniej więcej dwa dolary, natomiast ci, którzy mogli wybrać go spośród innych losów, zgadzali się odstąpić go za prawie dziewięć dolarów”.
Badanie to dowodzi istnienia silnie zakorzenionej iluzji kontroli wśród ludzi Zachodu – uznają oni, że świat zmierza w określonym kierunku, zaś zdarzenia, które mają miejsce bądź pozostaną niezmienne bądź eskalują. Nie przewidują cofania się lub wygaszania zjawisk. Oczywiście, „wspomaga” ich w tym opisane przeze mnie wyżej podejście do przyczynowości i zamiłowanie do jednowymiarowych modeli.
Poznając skalę różnic międzykulturowych, a zarazem utwierdzając się w poczuciu wielkiej wartości różnych kultur możemy wyjść poza instynkt obrony dziedzictwa kultury, w której żyjemy – to prawda. Tyle tylko, że wskazanym wnioskiem jest najpewniej ten uznający, że obydwie tak złożone i tak inspirujące kultury nie zasłużyły na to, by tworzyć z nich wyjaławiającą obydwie mozaikę, której spoiwem jest hamburger z frytkami.
Jacek Tomczak
Myśl Polska, nr 45-46 (8-15.11.2026)
