WywiadyEuropa zmierza ku przesileniu – rozmowa z prof. Adamem Wielomskim

Jan Engelgard39 minut temu
Wspomoz Fundacje

Od kilkunastu dni jesteśmy zasypywani obrazami wydarzeń we Francji. Niektóre z tych nagrań są osobliwe, inne wręcz zatrważające. Czy to, co dzieje się we Francji, można jeszcze nazwać protestem? A może mamy już do czynienia z anarchią? Czy tłumy na ulicach francuskich miast mają jakiekolwiek cele polityczne? Czy jest to po prostu kolejny obraz coraz bardziej niszczejącego, coraz bardziej gnijącego Zachodu Europy?

– To trudne pytanie. Odnoszę wrażenie, że cała ta operacja została przygotowana politycznie. We Francji głośno mówi się, i to nie tylko wśród lepenistów, lecz także makronistów, że mózgiem rebelii w liceach była La France Insoumise Jean-Luca Mélenchona. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że operacja wymknęła się spod kontroli. Mélenchon prawdopodobnie zamierzał wykorzystać częściowo realne problemy francuskiego szkolnictwa, aby wzniecić falę protestów. Z jednej strony miało go to wynieść do pozycji niekwestionowanego lidera lewicy, organizującego coś w rodzaju powtórki Maja ’68 w 2026 roku. Z drugiej, stworzyć nowe pokolenie lewicowej młodzieży, zahartowane w rewolucji przeciwko establishmentowi. Plan się nie powiódł, ponieważ do licealistów przyłączyli się przybysze z innych krajów, głównie z Afryki i świata islamskiego.

W pewnym momencie sytuacja całkowicie wymknęła się spod kontroli inicjatorów protestów i przerodziła się w autentyczną anarchię oraz grabieże. Dla Mélenchona nie jest to już korzystne. Z nieformalnego przywódcy francuskich licealistów stał się politykiem kojarzonym ze wznieceniem anarchicznego buntu i grabieży we francuskich miastach. Z pewnością nie jest mu to na rękę. Zresztą obecnie nie angażuje się już tak wyraźnie. Wcześniej zwolennicy Mélenchona pośrednio wspierali protestujących, ale teraz nikt nie chce mieć z tego rodzaju sytuacją nic wspólnego. Można powiedzieć, że rewolucja wybuchła i pojawił się problem, jak ją ugasić. W moim przekonaniu jedyną metodą jest wprowadzenie stanu wyjątkowego i wyprowadzenie wojska na ulice francuskich miast. Niestety, prawdopodobnie nie da się inaczej, ponieważ ruch nie wydaje się mieć centralnego kierownictwa, które można by na przykład aresztować. Jest całkowicie spontaniczny. Oczywiście po rozgrabieniu pewnej liczby sklepów uczestnicy zamieszek mogą sami rozejść się do domów. Oznaczałoby to jednak dramatyczną słabość państwa. A państwo francuskie wykazuje obecnie właśnie taką słabość.

Można by wręcz powiedzieć: słabość zaskakującą. Na przykład francuska policja na ogół bywa bardzo skuteczna. Tymczasem aparat państwowy wydaje się dziś pogrążony w niezrozumiałym marazmie i całkowicie nieskuteczny. Lewica skompromitowała się poparciem udzielonym protestom w ich początkowej fazie. Czy z tej niebywałej sytuacji zupełnie nieoczekiwanie nie wyjdą zwycięsko Zjednoczenie Narodowe i Marine Le Pen? Przypomnijmy, że w kwietniu przyszłego roku odbędą się we Francji wybory prezydenckie. Są one decydujące, ponieważ prezydent w ustroju francuskim nie jest dekoracją ani strażnikiem żyrandola. To osoba realnie sprawująca władzę.

– Tak, tym bardziej że we francuskiej tradycji, jeśli wybory prezydenckie wygrywa kandydat spoza obozu rządzącego, pierwszą jego decyzją jest zazwyczaj rozpisanie nowych wyborów parlamentarnych. Obóz prezydencki, siłą rozpędu po zwycięstwie swojego kandydata, zwykle wygrywa również te wybory. Ponieważ odbywają się one według ordynacji większościowej, zwycięzca właściwie bierze wszystko. Myślę więc, że dla Marine Le Pen obecna sytuacja jest wspaniałym prezentem. Mélenchon zapewne liczy jednak na radykalną polaryzację. Obóz makronistyczny, nazwijmy go liberalno-globalistyczno-centrowym, właściwie przestał istnieć. Nie może opowiedzieć się za rewolucją, bo jest ona wymierzona w rząd, ale nie potrafi jej też w żaden sposób stłumić. Państwo zaczęło się rozchodzić w różne strony. W takiej sytuacji na polu bitwy prawdopodobnie pozostanie dwoje polityków, którzy mogą spotkać się w drugiej turze wyborów. Jedna kandydatka wydaje się pewna: Marine Le Pen. Mélenchon bardzo mocno walczy o wejście do drugiej tury, ponieważ o podobne poparcie rywalizuje przynajmniej trzech pretendentów. Sądzę jednak, że jako przywódca rewolucji ma na to szansę. Jeśli w drugiej turze spotkają się Le Pen i Mélenchon, Marine Le Pen nie będzie nawet musiała prowadzić szczególnie intensywnej kampanii wyborczej.

Francuskie sondaże pokazują obecnie, że w takim starciu proporcje poparcia mogą wynosić 70 do 30 albo 65 do 35 na korzyść Le Pen. Anarchia, która zapanowała za sprawą zwolenników Mélenchona, jest dla Francuzów nie do przyjęcia. Nastąpi przy tym jeszcze jedna ważna rzecz. Francuskie centrum, mam na myśli zarówno makronistów, jak i pozostałości Partii Socjalistycznej, próbowało stworzyć trzecią siłę między lepenistami a zwolennikami Mélenchona. Ponieważ jednak centrum się rozpada, jego wyborcy będą musieli opowiedzieć się po którejś ze stron. To elektorat określany we Francji mianem bien-pensants, czyli, mówiąc po polsku, zadowolonego z życia i z siebie mieszczaństwa. Dosłownie oznacza to ludzi „dobrze myślących”. Prawdopodobnie ci bien-pensants, przerażeni anarchią, uznają Le Pen za zdecydowanie mniejszy problem niż Mélenchona. Symbolem tej grupy stała się, moim zdaniem, właścicielka słynnego już paryskiego butiku, którego sklep został na jej oczach splądrowany przez grupę bandytów. Później francuskie media ujawniły, że kobieta ta jest znaną działaczką i aktywistką opowiadającą się za szerokim otwarciem granic Francji. Zgodnie z zasadą: „najpierw wszystkich wpuścimy, a później zobaczymy, kto przyjechał”. Myślę, że nie jest już ona taką bien-pensante. Mając do wyboru Mélenchona i Le Pen, raczej zagłosuje na tę drugą, bo Le Pen nie zniszczy jej ani nie podpali sklepu.

Wyobraźmy sobie jednak scenariusz, który na razie należy do kategorii political fiction. Najpierw Marine Le Pen wygrywa wybory prezydenckie, a następnie Zjednoczenie Narodowe zwycięża w przyspieszonych wyborach parlamentarnych. Francją zaczyna rządzić nowa siła polityczna. Ile ze starego Frontu Narodowego pozostało w dzisiejszym Zjednoczeniu Narodowym? Czy nie jest to już zupełnie rozmyta, systemowa partia, która niczego tak nie pragnie, jak płynąć w głównym nurcie?

– Istnieją takie interpretacje. Rzeczywiście Marine Le Pen, w porównaniu ze swoim ojcem, jest oportunistką polityczną. Najbardziej charakterystycznym przejawem tego oportunizmu jest akceptacja członkostwa Francji w Unii Europejskiej, czego jej ojciec nigdy nie zaakceptował. Znana jest jej wypowiedź, w której przyznaje, że prywatnie jest temu przeciwna, ale skoro większość Francuzów chce pozostać w Unii, należy to uszanować. Z drugiej strony niedawno pisałem obszerniejszy tekst poświęcony Rassemblement National i analizowałem różne wypowiedzi Marine Le Pen oraz jej zwolenników. Ich stanowisko można streścić następująco: akceptujemy Unię Europejską, ale nie w obecnej postaci. Formułują przy tym postulaty, których nie da się pogodzić z członkostwem Francji w Unii Europejskiej na dotychczasowych zasadach.

Najważniejszy jest postulat odejścia od uznawania prymatu prawa europejskiego nad prawem krajowym, czyli francuskim. Lepenistom posłużą tu traktaty europejskie, które (o czym mało kto w Polsce wie) nigdzie nie formułują wprost zasady nadrzędności prawa europejskiego nad krajowym. Zasada ta wynika z tego, co prawnicy nazywają doktryną: z wykładni sądownictwa konstytucyjnego i europejskiego oraz z dominujących poglądów nauki prawa. Nie wynika natomiast bezpośrednio z traktatów. Jeśli więc lepeniści powiedzą: „Dobrze, pozostajemy w Unii Europejskiej, ale prawo francuskie stoi ponad europejskim”, to tak naprawdę Unii Europejskiej w dotychczasowym kształcie już nie będzie. Powiedzmy to szczerze. Spodziewam się zatem nie tyle formalnego wystąpienia Francji z Unii, ile głębokiego zakwestionowania prawa unijnego. W porównaniu z tym kontestacja prawa unijnego przez rządy PiS czy Viktora Orbána będzie drobnostką.

Polskę i Węgry można było skłaniać do uległości za pomocą pieniędzy unijnych. Francji w ten sposób zmusić się nie da, ponieważ jest płatnikiem netto: więcej wpłaca do budżetu Unii Europejskiej, niż z niego otrzymuje. Na argument, że jeśli nie będzie przestrzegać zasad praworządności w rozumieniu Ursuli von der Leyen, to zostaną jej odebrane pieniądze, odpowie po prostu: „W takim razie przestaniemy wpłacać”. Sytuacja będzie więc zdecydowanie poważniejsza. Co więcej, zwycięstwo Marine Le Pen prawdopodobnie uruchomi szerszy proces. Sądzę, że spowoduje gwałtowny wzrost notowań Alternative für Deutschland w Niemczech, ponieważ eurosceptycy we wszystkich państwach Unii Europejskiej dosłownie dostaną skrzydeł.

I w ten sposób płynnie przechodzimy do drugiego, a właściwie pierwszego pod względem znaczenia państwa Unii Europejskiej. O ile Francja zajmuje tutaj miejsce drugie, o tyle numerem jeden są bez wątpienia Niemcy. Sygnały płynące z Francji, mimo dramatycznego przebiegu tamtejszych wydarzeń, mogą per saldo przynieść coś pozytywnego. Jesteśmy więc umiarkowanymi optymistami. W przypadku Niemiec ocena jest chyba bardziej złożona. AfD rośnie w siłę. Widzimy to gołym okiem. Zarówno wybory w Saksonii-Anhalt, jak i w Meklemburgii-Pomorzu Przednim wskazują, że ugrupowanie nabiera rozpędu. Czy AfD ma realną szansę dojść do władzy w Niemczech, biorąc pod uwagę polityczną zaporę wzniesioną wokół tej partii? Zaporę, która przecież na poziomie poszczególnych landów nadal okazuje się skuteczna?

– Paradoksalnie we Francji lepenistom sprzyja obecnie ordynacja wyborcza, którą przyjęto jeszcze za François Mitterranda właśnie po to, by uniemożliwić im wejście do parlamentu. Jest to ordynacja większościowa, dwuturowa. W drugiej turze spotyka się dwóch, a czasem trzech kandydatów, jeśli uzyskali odpowiednią liczbę głosów. Wówczas tak zwany Front Republikański przekazywał sobie wzajemnie głosy i popierał wspólnego kandydata przeciwko lepeniście. Problem polega na tym, że kiedy lepeniści zaczynają przekraczać 35 proc. poparcia – a jeśli Marine Le Pen wygra wybory prezydenckie, w następnych wyborach parlamentarnych mogą otrzymać nawet 45 proc. głosów w pierwszej turze – ordynacja większościowa zaczyna im sprzyjać. Premiując najsilniejsze partie, pozwala zdobyć na przykład 70 proc. mandatów przy 45 proc. głosów.

W Niemczech sytuacja jest inna, ponieważ obowiązuje tam ordynacja proporcjonalna. AfD może więc nie wystarczyć nawet 40 proc. głosów, aby objąć władzę, a polityczna zapora może okazać się skuteczniejsza. Z drugiej jednak strony cały czas patrzymy na AfD tak, jakby była to Alice Weidel przeciwko wszystkim. Tymczasem Alternative für Deutschland ma potencjalnych sojuszników. Pierwszym jest oczywiście BSW Sahry Wagenknecht, czyli ugrupowanie, które można określić mianem lewicy narodowej. Balansuje ono na granicy progu wyborczego. Jeśli go przekroczy, może poprzeć rząd AfD, nawet bez bezpośredniego udziału w nim. Jeśli nie przekroczy, oddane na nie głosy się rozpłyną. Drugi istotny element to CDU, które bardzo mocno akcentowało zasadę zapory ogniowej, czyli firewalla, przeciwko AfD. Tymczasem w Meklemburgii i innych landach widzimy, że kiedy AfD wygrywa wybory, część chadeków zaczyna przechodzić na drugą stronę, dostrzegając, skąd wieje wiatr.

Zwróćmy uwagę, że podobny mechanizm występuje we Francji w przypadku lepenizmu. Jeśli przeanalizujemy elektorat lepenistyczny i sprawdzimy, na kogo jego przedstawiciele głosowali wcześniej, zauważymy dwie grupy. Pierwszą stanowi prawe skrzydło dotychczasowych wyborców systemowej centroprawicy, drugą wyborcy, którzy wcześniej głosowali na komunistów. W Niemczech obserwujemy podobny proces. Wraz ze wzrostem AfD prawe skrzydło chadecji zaczyna się wahać. Z kolei rolę, jaką we Francji odgrywał dawny elektorat komunistyczny przechodzący bezpośrednio do Rassemblement National, w Niemczech pełni częściowo BSW Sahry Wagenknecht, które próbuje przejąć tych wyborców. Sytuacja jest więc nieco inna, zarówno ze względu na ordynację wyborczą, jak i rozkład elektoratów, zwłaszcza z powodu ugrupowania Wagenknecht.

Czyli możemy się spodziewać, że powstanie „sojusz ekstremów”? W końcu obie te organizacje deklarują, że sytuują się po przeciwnych stronach sceny politycznej.

– Tak, ale przede wszystkim w kwestiach społeczno-gospodarczych. Sahrę Wagenknecht i Alice Weidel coś jednak łączy. Obie określiłbym mianem niemieckich nacjonalistek, bez nadawania temu określeniu negatywnego znaczenia. Po prostu obie stoją na gruncie niemieckiego państwa narodowego, a nie jakiejś federalnej Europy. Odnoszę zresztą wrażenie, że w kwestiach społeczno-obyczajowych Sahra Wagenknecht jest bardziej konserwatywna niż Alice Weidel. Ta druga swoim życiem prywatnym nie potwierdza przecież konserwatyzmu, natomiast Wagenknecht bardzo mocno akcentuje elementy tradycyjnej obyczajowości. Poznałem kiedyś Polkę mieszkającą w Niemczech, zaangażowaną w działalność ugrupowania Sahry Wagenknecht. Powiedziała mi, że jej środowisko odeszło z Die Linke, ponieważ uznało, że nie jest aż tak postępowe jak tamta partia. Zresztą po odejściu grupy Wagenknecht Die Linke stała się jeszcze bardziej postępowa. W kwestiach społeczno-kulturowych Sahra Wagenknecht jest więc po prostu konserwatystką. Nazwałbym ją socjalną konserwatystką. W Niemczech istnieje tradycyjny nurt socjalkonserwatyzmu, dosyć silny w drugiej połowie XIX wieku. Ówcześni konserwatyści socjalni chcieli przekształcić Cesarstwo Niemieckie w cesarstwo socjalne. W poglądach Wagenknecht można dostrzec pewne dziedzictwo tej tradycji.

Padło słowo „nacjonalizm”. W Polsce, ze względu na trudną historię relacji z naszym zachodnim trudno nie odnieść się do przeszłości. Na ile AfD może stanowić obciążenie, a na ile, nazwijmy to, pozytywne wyzwanie w relacjach polsko-niemieckich?

– Mamy w Polsce nieco zniekształcony obraz AfD. Polskie media liberalne starają się znaleźć w tej partii kogoś z małym wąsikiem albo choćby z portretem człowieka z małym wąsikiem. Jeśli uda im się znaleźć działacza, który powie coś głupiego, nawet jeśli pochodzi z przysłowiowego niemieckiego Pcimia Dolnego, w Polsce wybucha wielka awantura. Nie wiem, czy niemieckie media tak samo opowiadają o Konfederacji. Byłoby to mniej więcej tak, jakby przez trzy dni nagłaśniały wypowiedź kandydatki Konfederacji, która miała dopuszczać jedzenie psów, i przedstawiały ją jako podstawowy punkt programu całej partii. Ja patrzę na AfD inaczej, ponieważ poznałem w życiu wielu działaczy tej partii, również ze szczebla wyższego, a przynajmniej średniego. Są to ludzie o statecznych, konserwatywno-nacjonalistycznych poglądach. Dlatego nie przesadzałbym z podnoszeniem alarmu. Alternative für Deutschland ani w oficjalnych wypowiedziach, ani w dokumentach programowych nie przedstawia stanowiska antypolskiego, na przykład postulatu rewizji granic. Takiego tematu po prostu nie ma. Oczywiście można znaleźć działacza z przysłowiowego Pcimia Dolnego, który napisał coś podobnego na Facebooku. Tacy ludzie istnieją, ale nie należy od razu przypisywać ich poglądów całej partii.

Kiedy pisałem książkę Europejskie dyskusje nad przyszłością Europy, zapoznałem się ze wszystkimi dokumentami programowymi Alternative für Deutschland. Zaskoczyła mnie jedna rzecz. Spośród niemieckich partii parlamentarnych: AfD, FDP, CDU, CSU, SPD, Die Linke czy Zielonych, AfD jest jedyną, która w swoich dokumentach programowych posługuje się pojęciem Nationalstaat, czyli państwa narodowego. Niemcy są tam definiowane jako państwo narodowe w swoich współczesnych granicach. Inne partie nie używają tego pojęcia. Mówią przede wszystkim o Niemczech i Europie. W gruncie rzeczy patrzą więc na europejską politykę przez pryzmat niemieckiego marzenia imperialnego. Starszym czytelnikom z pewnością są znane niemieckie ziomkostwa, postacie Herberta Hupki, Herberta Czai i innych. Przez dziesięciolecia środowiska te były powiązane na przykład z CDU i CSU, o czym w Polsce dzisiaj się nie pamięta. Na YouTubie można znaleźć fragment prognozy pogody z lat osiemdziesiątych, z czasów rządów Helmuta Kohla. Najpierw prezentowano w niej pogodę dla Niemiec Zachodnich, czyli Monachium, Kolonii czy Hamburga. Potem dla Niemiec Środkowych, czyli NRD. Na końcu dla Niemiec Wschodnich, a więc Breslau, Danzig, Stettin i tak dalej. Wszystkie te środowiska rewizjonistyczne przez dziesięciolecia skupiały się właśnie wokół CDU.

Pamiętajmy również o postawie Helmuta Kohla, kiedy pojawiła się kwestia zjednoczenia Niemiec i zgody na ten proces ze strony czterech zwycięskich mocarstw. Michaił Gorbaczow i Związek Radziecki postawili wówczas warunek: uznanie granicy na Odrze i Nysie. Kohl odmówił. Stwierdził, że rząd niemiecki nie może się na to zgodzić, ponieważ decyzję może podjąć dopiero parlament zjednoczonych Niemiec. A zatem Niemcy miały się najpierw zjednoczyć, a dopiero potem ewentualnie zagwarantować Polsce granice. Nie wiadomo, jak by się to skończyło, gdyby nie porozumienie Gorbaczowa z François Mitterrandem. Oba mocarstwa postawiły weto: bez wiążącego uznania granic z 1945 roku nie będzie zgody na zjednoczenie Niemiec. Takie ultimatum przedstawiono chadeckiemu rządowi CDU/CSU. Zwracam więc uwagę, że środowiska rewizjonistyczne miały najwięcej wpływów właśnie w CDU i CSU.

Europa, która rysuje się na horyzoncie, może być zupełnie inna od tej, którą znamy dzisiaj. Zakładając, że dojdzie do gruntownych zmian politycznych we Francji i Niemczech, cała obecna konstrukcja technokratycznej Brukseli może zostać wywrócona do góry nogami. Czy Europa ma jeszcze szansę nadrobić dystans do reszty świata? Świat bardzo szybko się zmienia – przecież niektórzy mówią wręcz o końcu amerykańskiej hegemonii i narodzinach świata wielobiegunowego. Europa już straciła dystans nie tylko do Ameryki, ale także do Chin i innych rosnących potęg.  Czy Europa jako projekt polityczny ma jeszcze szansę uczestniczyć w globalnym wyścigu, czy też jest skazana na rolę światowych peryferii?

– Niedawno napisałem i wydałem całą książkę na ten temat: „Kres hegemonii Zachodu. Narodziny świata wielobiegunowego 2022–2026”. Wydaliśmy ją razem z żoną w naszej fundacji Pro Vita Bona, więc zachęcam do lektury wszystkich zainteresowanych bardziej szczegółowymi rozważaniami. Generalnie sytuacja Europy jest jednocześnie dobra i zła. Punkt wyjścia nie jest zły. Europa nadal zajmuje wysoką pozycję pod względem PKB, niezależnie od niedoskonałości tego miernika, i pozostaje największym rynkiem na świecie. Jej problem polega na tym, że praktycznie się nie rozwija. Europa nie zainwestowała w nowoczesne technologie i nie weszła w rewolucję cyfrową. Najpierw zrobili to Amerykanie, a teraz w zawrotnym tempie doganiają ich Chińczycy. Jak mówił ostatnio sam Elon Musk, prawdopodobnie niedługo Chiny przegonią Stany Zjednoczone także w dziedzinie sztucznej inteligencji. Powiedział to wprost tydzień czy dwa tygodnie temu.

Europa pozostaje pogrążona w marazmie, któremu towarzyszy nieustanne samozadowolenie jej elit politycznych i salonów. Ursula von der Leyen wciąż opowiada o tworzeniu geopolitycznej Komisji Europejskiej i geopolitycznego centrum świata. Radosław Sikorski wygłosił w Sejmie przemówienie, w którym przedstawił wojnę o Ukrainę z Rosją jako starcie o to, kto będzie trzecim imperium obok Chin i Stanów Zjednoczonych: Unia Europejska czy Federacja Rosyjska. Tymczasem to, co obecnie dzieje się we Francji, kryzys polityczno-finansowy Europy i wzrost sił eurosceptycznych świadczą o tym, że Europa nie jest potęgą. Jest nią o tyle, o ile była nią w przeszłości i nadal posiada zgromadzone bogactwo. Rozpada się jednak pod względem moralnym; brakuje jej siły duchowej. Pod koniec XIX wieku Francuzi posługiwali się określeniem „wyczerpanie się rasy”. Nie chodziło tutaj o rasę w znaczeniu biologicznym, ale o wyczerpanie pewnych sił witalnych. Właśnie tych sił Europa już nie ma. Na każdy problem proponuje więcej centralizacji, więcej biurokracji i więcej regulacji. Prowadzi to zazwyczaj do skutków odwrotnych od zamierzonych.

Europa nie ma żadnego pomysłu na siebie. Mówią o tym stale Donald Trump i Władimir Putin, ale podobnie patrzą na to chińscy przywódcy. Chińczycy wyrażają takie opinie bardziej oględnie, ponieważ w ich kulturze politycznej nie mówi się wszystkiego wprost. Dostrzegają jednak słabość Europy. Kiedy patrzą na światową rozgrywkę, widzą Stany Zjednoczone, Rosję i jakieś takie coś, co nazywa się Europą. Jeszcze niby bogate, jeszcze kupuje towary, ale nie jest ośrodkiem siły politycznej, militarnej i ekonomicznej. I wszyscy to widzą.

A jakie są perspektywy? Wspomniał Pan o konflikcie z Rosją jako pomyśle europejskich elit na rozegranie najbliższej przyszłości. Z Pana publikacji wyciągam wniosek, że konflikt ten ma służyć dwóm celom, z których najważniejszy jest cel wewnątrzpolityczny: jednoczenie Europy wokół idei konfliktu. Czy Europa jest jednak rzeczywiście skazana na konflikt z Rosją? I czy taki konflikt jest optymalną drogą z punktu widzenia interesów Europy jako projektu politycznego?

– Europa nie jest skazana na konflikt z Rosją. Odnoszę wrażenie, że Putin i jego otoczenie cały czas nie rozumieją podgrzewania atmosfery wojennej w Europie, ponieważ nie dostrzegają wielkiego punktu spornego. Jeśli chodzi o kwestie terytorialne, spór między Europą a Federacją Rosyjską istnieje, ale nie dotyczy Ukrainy. Dotyczy państw nadbałtyckich, gdzie mieszka znacząca mniejszość rosyjska. Jej przedstawiciele są bardzo często obywatelami drugiej kategorii albo formalnie nie mają obywatelstwa. Zgodnie z doktryną Miedwiediewa, mówiącą o szczególnym zainteresowaniu Federacji Rosyjskiej byłymi państwami radzieckimi z liczną mniejszością rosyjską, jest to punkt sporny. Rzeczywiście istnieje, ale Europa robi dość dużo, aby go dodatkowo zaogniać. Państwa bałtyckie prowadzą histeryczną politykę antyrosyjską, przyjmując pozycję siły, której same przecież nie posiadają. Zamiast łagodzić konflikty, choćby przez zapewnienie równouprawnienia politycznego mieszkającym tam Rosjanom, potęgują napięcia. Nie jest to jednak zasadnicza przyczyna obecnego konfliktu.

Moim zdaniem decydujący jest czynnik wewnętrzny. Niemcy, stojące na czele procesu federalizacji europejskiej, znają historię i wiedzą, w jaki sposób Bismarck zjednoczył Niemcy w 1870 roku: wywołał konflikt militarny z Francją. Słynna depesza emska miała służyć zjednoczeniu różnych grup niemieckich – Prusaków, Bawarczyków i innych – pod wspólnymi hasłami wojennymi wymierzonymi przeciwko Francji. I Bismarckowi się to udało. Niemcy próbują obecnie zrobić mniej więcej to samo pod hasłami antyrosyjskimi i walki o Ukrainę, zakładając, że zagrożenie konfliktem zbrojnym scali Europę. Ale Europa nie chce tej wojny. Chce tylko nią straszyć, aby złamać siły eurosceptyczne hasłem, że wyłącznie Europa federalna potrafi ochronić Europejczyków przed Putinem. Mamy zatem do czynienia z eskalowaniem napięcia, przede wszystkim słownego, choć nie tylko. Nie spodziewam się jednak, by politycy europejscy dążyli do autentycznej wojny. Nie dlatego, że Europa jest słabsza od Rosji. Nie jest. Ma więcej ludności, jest zamożniejsza i teoretycznie dysponuje nawet większymi siłami zbrojnymi, jeśli pominiemy broń atomową.

Europejscy przywódcy chcą przede wszystkim przekonać społeczeństwa, że muszą się zjednoczyć, lecz nie zamierzają wywoływać wojny. Zdają sobie sprawę, że konsumpcyjne i mocno nihilistyczne społeczeństwa europejskie nie są do niej zdolne. Przeprowadzono w Europie badania dotyczące gotowości do ryzykowania życia za własny kraj. Okazało się, że gotowość ta jest zdecydowanie większa w Europie Środkowo-Wschodniej, w państwach przyjętych do Unii stosunkowo niedawno. W Niemczech, Francji czy Hiszpanii jest natomiast bardzo niska. Nie łudźmy się zresztą: gdyby doszło do wojny Unii Europejskiej z Federacją Rosyjską, czy ktokolwiek wierzy, że Hiszpanie, Portugalczycy albo Włosi będą walczyć o Przesmyk Suwalski? Bez żartów. Nie będą walczyć, bo często nawet nie wiedzą, gdzie się on znajduje.

Z drugiej strony Federacja Rosyjska także nie dąży do takiego konfliktu. Już teraz walczy z Ukrainą, wprawdzie wspieraną przez Unię Europejską, ale jednak samą. Czym innym byłaby walka z Ukrainą, a czym innym otwarty konflikt z Ukrainą i całą Unią Europejską. Putin musiałby wówczas przeprowadzić powszechną mobilizację. Powstaje pytanie, czy rosyjska gospodarka, która przecież nie jest wielka, wytrzymałaby długotrwałą wojnę na taką skalę. Nie spodziewam się więc, by którakolwiek ze stron chciała do niej doprowadzić. Unia Europejska eskaluje konflikt głównie słowami i pieniędzmi, kierując się własnymi celami wewnętrznymi. Jest przy tym nadal mocno uzależniona od Federacji Rosyjskiej. Wciąż dowiadujemy się, że kupuje rosyjski gaz. Brakuje alternatywnych dróg dostaw surowców, ponieważ główną alternatywą była dla Europejczyków Zatoka Perska, a ta jest zablokowana.

W takiej sytuacji pozostaje powtarzanie zaklęć o demokracji i prawach człowieka oraz próba przestawienia europejskiej gospodarki na zieloną rewolucję. Ma ona zakończyć zależność Europy od rosyjskich węglowodorów, czyli gazu ziemnego i ropy naftowej. Zielona rewolucja ma jednak jedną słabość. Potrzebny jest do niej nie tylko prąd elektryczny, który w Europie jest dramatycznie drogi z powodu podatków, ale również metale ziem rzadkich. I tutaj wpadamy z deszczu pod rynnę, ponieważ dysponują nimi Chińczycy, a Chin Europa również nie lubi.

Pańska analiza jest całkowicie racjonalna, nie dostrzegam w niej słabych stron. Czy mimo wszystko balansowanie na krawędzi wojny jako sposób osiągania wewnętrznych celów politycznych nie wiąże się z istotnym ryzykiem? Ostatnio mieliśmy sytuację, w której terytorium Federacji Rosyjskiej zostało zaatakowane przez ukraińskie drony. Z całą pewnością przeleciały one przez terytoria państw bałtyckich, a z bardzo dużym prawdopodobieństwem również przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Czy tego rodzaju działania, takie balansowanie na krawędzi wojny, nie mogą doprowadzić do sytuacji, w której wszystkie strony, choć niezainteresowane konfliktem, znajdą się w położeniu bez dobrego wyjścia?

– Niestety, może się tak zdarzyć. Przypomina mi się historia z czasów rozpadającego się AWS. Jeden z kolegów tłumaczył mi wtedy tamtejszy konflikt polityczny w następujący sposób: nikt nie chce rozpadu AWS, ale jeśli wszyscy na jednej łódce z napisem „AWS” kłócą się i biją, mogą rozkołysać ją do tego stopnia, że się przewróci, mimo iż nikt na pokładzie tego nie chciał. Takie rzeczy rzeczywiście mogą się zdarzyć, ponieważ dochodzą do głosu emocje polityków, którzy muszą wykazać się silnym przywództwem. Sytuacja z dronami jest pod tym względem szczególnie niebezpieczna. Dzisiaj Donald Tusk zapewnił, że polski rząd nic o niej nie wie. To, czy mu wierzymy, jest zupełnie inną sprawą. Najważniejsze, że oficjalnie powiedział, iż rząd polski nic o tym nie wie.

Dlaczego to istotne? Ponieważ chodzi o przepuszczanie dronów, które atakują bezpośrednio cele na terytorium Federacji Rosyjskiej, jak się domyślam, w Petersburgu i jego okolicach. Z tego, co rozumiem, drony prawdopodobnie wlatują gdzieś nad Lubelszczyzną na terytorium Rzeczypospolitej, następnie przemieszczają się wzdłuż granicy białoruskiej na Litwę, przez Łotwę i Estonię, a stamtąd przez Zatokę Fińską lub lądowe terytorium Rosji atakują cele wokół Petersburga. Jest to niezwykle niebezpieczne zjawisko. Zgodnie z prawem międzynarodowym państwa bezpośrednio niezaangażowane w konflikt mogą przekazywać informacje wywiadowcze, dostarczać broń i zaopatrzenie oraz szkolić żołnierzy. To wszystko jest zgodne z prawem międzynarodowym. Oczywiście świadczy o tym, że dane państwo nie jest neutralne, lecz wspiera jedną ze stron, ale samo w sobie nie oznacza jeszcze naruszenia prawa międzynarodowego. Natomiast pozwolenie na wykorzystanie własnego terytorium do przeprowadzenia ataku jest, zgodnie z prawem międzynarodowym, aktem wojny.

Przypomnę pewną rzecz. W 2022 roku Zachód nałożył na Białoruś liczne sankcje właśnie dlatego, że przepuściła rosyjskich żołnierzy, którzy z jej terytorium zaatakowali Kijów od północy. Białoruś została uznana za państwo uczestniczące w agresji, choć żaden białoruski żołnierz nie przekroczył granicy Ukrainy. Zgodnie z prawem międzynarodowym Ukraina mogła uznać, że Białoruś zaatakowała jej terytorium. Nie zdecydowała się jednak na taki krok z bardzo prostego powodu: liczyła, że Białoruś nie wyśle do tego konfliktu własnych żołnierzy. I tak się rzeczywiście stało. Dlatego Ukraina nie oskarżyła jej wprost o udział w agresji, choć byłaby to wystarczająca podstawa do konfliktu zbrojnego. Przytoczę podobny przypadek historyczny. W 1941 roku generał Horthy na Węgrzech otrzymał ultimatum od Adolfa Hitlera. Wehrmacht domagał się prawa wykorzystania terytorium Węgier do agresji na Jugosławię.

Niemcy mogli bowiem zaatakować Jugosławię jedynie przez bardzo krótką granicę niemiecko-jugosłowiańską (dawną austriacką). Niemieckim dywizjom pancernym trudno byłoby szybko przełamać obronę, ponieważ Jugosłowianie mogli skoncentrować na tym krótkim odcinku znaczne siły. Jugosławia była przecież w stanie wystawić bez większych trudności milion czy nawet dwa miliony żołnierzy. Niemcy postawili więc Horthyemu ultimatum: miał przepuścić przez terytorium Węgier dywizje Wehrmachtu, które stamtąd zaatakowałyby Jugosławię. Nie zażądali, aby Węgry bezpośrednio uczestniczyły w ataku. Miały jedynie przepuścić niemieckie wojska. Horthy się zgodził i w tym momencie cały świat uznał, że Węgry przystąpiły do II wojny światowej po stronie III Rzeszy. Jeśli więc przepuszczamy drony, istnieje podstawa prawna do uznania, że uczestniczymy w wojnie. Stąd też Donald Tusk, któremu prawdopodobnie jakiś specjalista wyjaśnił konsekwencje wynikające z prawa międzynarodowego, najwyraźniej przestraszył się tej sytuacji i ogłosił, że Polska nic o niej nie wie. Zasugerował nawet, że mogą to być plotki wymyślone przez Litwinów. I słusznie postąpił.

Może się bowiem zdarzyć, że w odpowiedzi rosyjski dron „zabłądzi” i uderzy w jakiś cel w Polsce. Gdyby wyszło na jaw, że Polska przepuszcza ukraińskie drony, Rosjanie mogliby oświadczyć, że również niczego nie wiedzą i że był to przypadek, podobnie jak w przypadku dronów lecących przez Polskę na Petersburg. Wówczas pojawiłoby się to, co Jacek Bartosiak lubi nazywać „drabiną eskalacyjną”. Polska i NATO musiałyby jakoś odpowiedzieć. Cała sytuacja mogłaby zakończyć się wielkim wybuchem i trzecią wojną światową albo przynajmniej wojną Federacji Rosyjskiej i Białorusi z europejską częścią NATO. Amerykanie mogliby bowiem uznać, że nie biorą w tym udziału, ponieważ to państwa europejskie, przepuszczając drony przez swoje terytorium i naruszając prawo międzynarodowe, były stroną atakującą. W takim przypadku artykuł piąty nie miałby zastosowania.

Odnotujmy więc: Donald Tusk zachował się tak, jak powinien zachować się polski premier. Jakkolwiek było to z jego strony zachowanie cyniczne, to właśnie cynizmu oczekujemy od polskich polityków w tego typu sytuacjach. W ten sposób, Panie Profesorze, dochodzimy do nieuchronnego trzeciego wierzchołka triady. Były Niemcy, była Rosja, musi pojawić się kwestia polska. Jak w tych trudnych warunkach powinien zachowywać się polski rząd? Wiemy, jak wygląda wojna o Ukrainę, jakie przemiany czekają Unię Europejską i jakie zagrożenia pojawiają się na obu kierunkach. Zapewne mogą jednak wyłonić się także pewne szanse. Co w tym momencie powinien zrobić polski rząd, jeśli kierowałby się polską racją stanu? Bo z tym, jak wiemy, u nas bywa różnie.

– Oczywiście mogę przedstawić jedynie model teoretyczny, ponieważ polski rząd nie kieruje się polską racją stanu. Kieruje się racją stanu, ale cudzą – i to nie jednego państwa, lecz raczej wypadkową różnych nacisków.

Po pierwsze, polski rząd powinien dążyć do jak najszybszego zakończenia wojny na Ukrainie. Ma w tym zakresie olbrzymie możliwości, ponieważ bez szlaku dostaw zaopatrzenia przez Polskę Ukraina nie ma skąd go otrzymywać. Pozostaje jej właściwie tylko droga przez Rumunię, ale jest ona bardzo okrężna i niewygodna. Ukraina jest więc całkowicie uzależniona od dostaw realizowanych przez Polskę. Polska powinna postawić jej swego rodzaju polityczne ultimatum: musicie porozumieć się z Federacją Rosyjską, godząc się na ustępstwa, bo inaczej przestaniemy przepuszczać transporty. Po prostu. Wojna na Ukrainie jest dla nas, po pierwsze, niezwykle kosztowna. Paweł Kowal, któremu w tym przypadku niestety trzeba wierzyć, mówi o 500 miliardach dolarów wydanych przez nas na pomoc dla Ukrainy i Ukraińców. To gigantyczne koszty, które należy ograniczyć.

Po drugie, zawsze istnieje groźba rozszerzenia wojny. Polska, obok Białorusi, Ukrainy i państw nadbałtyckich, stałaby się wówczas głównym polem bitwy między Europą a Federacją Rosyjską. To pierwsza sprawa. Druga dotyczy Europy. Należy oczywiście popierać ruchy eurosceptyczne i czekać na nowe rozdanie polityczne, które może nastąpić we Francji i Niemczech po kolejnych wyborach. Wreszcie kwestia trzecia: w moim przekonaniu trzeba przestać wierzyć w amerykańskie wsparcie. W obecnej sytuacji Amerykanie niekoniecznie interweniowaliby w obronie Polski. I to nie tylko dlatego, że mogliby nie mieć takiej woli. Sądzę, że problem polega na tym, iż nie bardzo mają czym. Stany Zjednoczone mają zbyt rozciągnięte linie zaangażowania. Przede wszystkim interesuje je obecnie Bliski Wschód, Państwo Izraela oraz oczywiście konflikt zbrojny z Iranem. Interesują je także Chiny, Tajwan i Morze Południowochińskie. W takiej sytuacji Europa będzie pierwszym miejscem, w którym Amerykanie skrócą front. Stany Zjednoczone tracą obecnie swoją pozycję hegemoniczną, o czym pisałem zresztą w „Kresie hegemonii Zachodu”. Co więcej, wojna w Zatoce Perskiej pokazała ogromną słabość amerykańskiego potencjału militarnego. Amerykanie byli przekonani, że rozstrzygną ten konflikt za pomocą tak zwanej broni precyzyjnej.

Tymczasem okazało się, że pociski, takie jak Tomahawki, czy rakiety systemów przeciwlotniczych i przeciwrakietowych Patriots są bardzo skuteczne, ale amerykański przemysł produkuje je dramatycznie wolno. Nie wiem, czy państwo wiedzą, ale, jak czytałem, od zamówienia do dostarczenia rakiet do systemu Patriot czeka się obecnie 47 miesięcy, czyli niemal cztery lata. Dlaczego? Ponieważ możliwości produkcyjne są ograniczane przez tak zwane wąskie gardła. Niektóre firmy posiadają patenty niezbędne do wyprodukowania określonych elementów i bez ich udziału nie można zwiększyć produkcji. Ponieważ są to przedsiębiorstwa prywatne, a nie państwowe, nie można ich zmusić do produkowania więcej. Gdy zamówień przybywa, firmy te po prostu podnoszą ceny, wykorzystując swoją pozycję monopolistyczną. Zgodnie z prawem patentowym i zasadami wolnego rynku w Stanach Zjednoczonych nie da się ich zmusić, aby produkowały więcej i taniej.

Dlatego, moim zdaniem, Amerykanie, dla których najważniejszymi kierunkami są konfrontacja z Chinami i obrona Izraela, nie są obecnie w stanie bronić Europy. Tymczasem prowadzimy jakieś rozmowy o bazie amerykańskiej, podczas gdy sekretarz obrony Hegseth mówi wprost o wycofywaniu się Amerykanów z Europy. Nawet gdyby po wycofaniu wojsk amerykańskich z Europy pozostała jedna osamotniona baza w Polsce, jej wartość bojowa byłaby niewielka. Zresztą mówimy o tej bazie, ale pojawia się proste pytanie: kto miałby w niej stacjonować? Wojska uderzeniowe, na przykład brygada pancerna? Czy raczej warsztaty lotnicze, systemy radarowe i inne jednostki pomocnicze wobec działań wojennych?

Pamiętajmy też, że baza miałaby znajdować się w zachodniej Polsce, a nie przy granicy z Białorusią czy obwodem kaliningradzkim, na przykład w pobliżu Suwałk. Oczekiwalibyśmy przecież, że wojska te będą stacjonować blisko potencjalnego terenu działań: w rejonie Łomży czy Ostrołęki. Tymczasem miałyby zostać odsunięte na tyły. Trzeba więc przestać wierzyć w Amerykanów i zastanowić się nad alternatywami. Powtarzam to od dawna i piszę o tym również na końcu mojej książki. Jeśli Polska czuje się zagrożona przez Federację Rosyjską, powinna pamiętać, że słabym podbrzuszem Rosji są Chiny. Bez Chin Rosja nie byłaby w stanie prowadzić tej wojny pod względem technologicznym. Nie miałaby również komu sprzedawać swojej ropy naftowej i gazu ziemnego.

Dlatego podjęcie współpracy z Chinami, otwarte włączenie się w inicjatywę Nowego Jedwabnego Szlaku oraz chińskie inwestycje sprawiłyby, że Chiny byłyby zainteresowane utrzymaniem politycznego status quo w Europie Środkowo-Wschodniej. Pamiętajmy, że Chiny zaproponowały inicjatywę „16+1”: szesnaście państw Europy Środkowo-Wschodniej plus Chiny. Później było ich siedemnaście, a następnie znów szesnaście, bo kiedy Litwa zaczęła uznawać Tajwan, została przez Pekin wyrzucona z tej inicjatywy. Chiny są więc tym projektem jak najbardziej zainteresowane. My również powinniśmy być, ale nie jesteśmy ze względu na Stany Zjednoczone.

Rozmawiał: Przemysław Piasta

Myśl Polska, nr 45-46 (8-15.11.2026) i nr 47-48 (22-29.11.2026)

 

Jan Engelgard