Coraz częściej odnoszę wrażenie, że we współczesnym świecie brakuje nam cierpliwości w dochodzeniu do prawdy. Chcemy natychmiast wiedzieć, rozumieć, oceniać, wskazywać winnych. Tymczasem umiejętność powstrzymania się od sądu, kiedy nasza wiedza pozostaje niepełna, jest przecież wyrazem odpowiedzialności, a nie słabości. Jest w tym coś z sokratejskiej pokory wobec granic własnego poznania. Nie zawsze musimy mieć gotową odpowiedź. Czasami więcej mądrości odnajduję w spokojnym namyśle niż w najbardziej stanowczych deklaracjach.
Ta tragedia skłania mnie jednak do jeszcze głębszych pytań. O kondycję moralną współczesnego człowieka, o naszą zdolność do współczucia, o odpowiedzialność za drugiego człowieka, ale również o to, jak łatwo strach może wpływać na nasze postawy i decyzje. Jak cienka bywa granica między uzasadnioną troską o bezpieczeństwo a przyzwoleniem na ograniczanie wolności.
Wolność i bezpieczeństwo nie powinny przecież pozostawać ze sobą w sprzeczności. Państwo ma obowiązek chronić życie człowieka, ale nie może zapominać o jego godności i prawach. Wolność bez odpowiedzialności może prowadzić do samowoli, natomiast bezpieczeństwo budowane kosztem wolności niesie niebezpieczeństwo zniewolenia. Myślę, że właśnie umiejętność zachowania równowagi między tymi wartościami jest jednym z najważniejszych wyzwań współczesnego świata.
Jest jednak coś, co porusza mnie szczególnie. Jak szybko wobec ludzkiego dramatu przechodzimy od współczucia do oskarżeń, od żałoby do politycznych sporów, od próby zrozumienia do formułowania jednoznacznych ocen. A przecież za każdą taką tragedią kryją się konkretni ludzie, ich historie, bliscy, niespełnione plany i życie, którego nikt im już nie przywróci. Myślę o tych, którzy odeszli, ale również o tych, którzy pozostali i będą musieli nauczyć się żyć z bólem nieodwracalnej straty.
Nie chciałabym również pominąć jeszcze jednego wymiaru cierpienia. Poruszyła mnie informacja, choć wymagająca potwierdzenia, że ofiarami przemocy miały stać się także zwierzęta. Ich los skłania mnie do refleksji nad granicami naszej moralnej wrażliwości. Przecież cierpienie nie staje się mniej rzeczywiste tylko dlatego, że istota, która go doświadcza, nie potrafi opowiedzieć o nim ludzkim językiem. Przypominają mi się w tym miejscu rozważania Jeremy’ego Benthama, który zwracał uwagę, że w naszym stosunku do zwierząt najważniejsze nie jest pytanie, czy potrafią rozumować albo mówić, lecz czy potrafią cierpieć. Myślę, że nasz stosunek do istot bezbronnych bardzo wiele mówi o nas samych, o naszej wrażliwości i o tym, jak rozumiemy człowieczeństwo.
Zastanawiam się również, czy właśnie takie dramatyczne wydarzenia nie stają się szczególnym sprawdzianem moralnej dojrzałości społeczeństwa. Nie chodzi przecież o to, kto wypowie mocniejsze słowa, kto szybciej wskaże winnych albo przedstawi bardziej przekonującą interpretację. Chodzi o to, czy wśród emocji, niepewności i sporów potrafimy zachować umiar, szacunek dla prawdy i zwyczajną ludzką przyzwoitość.
Im dłużej o tym myślę, tym bardziej jestem przekonana, że miarą naszego człowieczeństwa nie jest wyłącznie to, jak stanowczo bronimy własnej wolności i przekonań, lecz także to, czy potrafimy dostrzec cierpienie drugiego człowieka, nawet wtedy, gdy świat wokół nas pełen jest podziałów, oskarżeń i wzajemnej nieufności.
Może więc jednym z najważniejszych zobowiązań moralnych współczesnego człowieka pozostaje umiejętność ocalenia w sobie wrażliwości. Takiej, która nie pozwala nam zobojętnieć na cierpienie, ale też nie pozwala, by lęk odebrał nam wolność, a spór o prawdę przesłonił to, co w naszym człowieczeństwie najważniejsze.
Tatiana Mielcarek
